Kościół św. Idziego Wyszków

Sanktuarium św. Idziego w Wyszkowie to murowana świątynia z końca XVIII wieku, która przeszła przez piekło dwóch wojen światowych i wciąż stoi w centrum miasta. Budowla z lat 1793-1795 zastąpiła serię drewnianych kościołów niszczonych przez kolejne pożary i konflikty zbrojne. Od 2014 roku ma status sanktuarium, co czyni ją jednym z ważniejszych miejsc kultu religijnego na Mazowszu.

Historia naznaczona wojnami i pożarami

Parafia w Wyszkowie istnieje od 1378 roku, kiedy erygował ją biskup płocki Ścibor. To jedna z najstarszych parafii w regionie. Przez wieki na tym samym miejscu stanęło co najmniej pięć drewnianych kościołów – pierwszy już w 1347 roku. Każdy z nich padał ofiarą wojen lub pożarów, co dobitnie pokazuje burzliwą historię tego zakątka Mazowsza.

Obecny murowany kościół powstał w latach 1793-1795, ufundowany przez biskupa płockiego Krzysztofa Hilarego Szembeka. Konsekracji dokonał jego następca, biskup Onufry Kajetan Szembek, 8 lipca 1798 roku. W 1884 roku dobudowano dwie kaplice boczne – Najświętszego Serca Pana Jezusa i Najświętszej Maryi Panny, dzięki staraniom proboszcza księdza Józefa Szmejtera.

XX wiek przyniósł kolejne zniszczenia. Podczas I wojny światowej budowla ucierpiała – armia carska przy wycofywaniu się w 1915 roku zabrała trzy dzwony kościelne. Jeszcze gorzej było w 1920 roku, gdy 18 sierpnia granat artyleryjski rozbił ścianę kaplicy Matki Bożej. Wycofujące się wojska bolszewickie zdewastowały dach świątyni.

Najtragiczniejszy moment przyszedł we wrześniu 1939 roku. Bombardowanie Wyszkowa wywołało pożar, który strawił kościół wraz z większością wyposażenia – spłonęły organy, ambona, ławki, konfesjonały i chrzcielnica. Ocalała jedynie kaplica Najświętszej Maryi Panny z ołtarzem i dwoma obrazami.

Jeden z trzech zachowanych srebrnych kielichów został ufundowany w 1539 roku przez biskupa krakowskiego Piotra Gamrata, który wcześniej był proboszczem w Wyszkowie. To jeden z najcenniejszych zabytków w zbiorach kościoła.

Architektura i układ wnętrza

Świątynia zbudowana jest na planie prostokąta z niewyodrębnionym, prosto zamkniętym prezbiterium. Za nim znajduje się prostokątna dobudówka mieszcząca kruchtę i zakrystię. Wymiary zewnętrzne to 30 metrów długości i 15 metrów szerokości, przy wysokości murów głównych wynoszącej 11,5 metra. Dwie kaplice boczne mają po 10 metrów długości i szerokości.

Wnętrze podzielone jest na trzy nawy rzędami kolumn jońskich ustawionych na wysokich cokołach. Nad nawą główną rozciąga się tunelowe kolebkowe sklepienie. Na frontonie wznosi się wieża zakończona hełmem i prostym żelaznym krzyżem. W całej budowli znajduje się 25 okien, z czego 20 to okna stalowe ze szkłem katedralnym. Kościół ma cztery zewnętrzne dębowe drzwi oraz jedne sosnowe prowadzące do zakrystii.

Wyposażenie i dzieła sztuki

Większość obecnego wyposażenia pochodzi z okresu powojennego, gdyż oryginalne spłonęło w 1939 roku. Ołtarz główny z 1950 roku zdobi rzeźba przedstawiająca św. Idziego z łanią – charakterystyczny atrybut tego świętego, nawiązujący do legendy o pustelniku chronionym przez łanię przed myśliwymi.

W kościele ustawiono pięć ołtarzy bocznych powstałych w latach 1956-1963: Serca Jezusowego, Najświętszej Maryi Panny, św. Anny, św. Stanisława Kostki i św. Józefa. Polichromię w nawie głównej i kaplicy Najświętszego Serca Jezusa wykonał w 1970 roku Kazimierz Drapiewski.

Szczególną wartość ma zabytkowy plafon w kaplicy Matki Bożej – „Adoracja Dzieciątka” z 1905 roku, dzieło Józefa Wyszyńskiego. To jeden z niewielu elementów, które przetrwały pożar z 1939 roku. Ocalał również obraz Matki Bożej Niepokalanej, który dziś stanowi jeden z najcenniejszych zabytków świątyni.

W kościele zachowała się znaczna kolekcja zabytkowych sprzętów liturgicznych, w tym trzy srebrne kielichy. Najstarszy z nich ma prawie 500 lat.

Sanktuarium św. Idziego – co to oznacza

1 września 2014 roku biskup łomżyński Janusz Stepnowski nadał kościołowi godność sanktuarium św. Idziego. Decyzja ta była odpowiedzią na prośbę parafian i ówczesnego proboszcza księdza Zdzisława Golana. Status sanktuarium oznacza szczególne znaczenie religijne tego miejsca i przyciąga pielgrzymów z całego regionu.

Św. Idzi to postać otoczona legendami – według tradycji był to pustelnik żyjący w VI lub VII wieku, który schronił się w jaskini we Francji. Legenda głosi, że gdy myśliwi próbowali upolować łanię, która go karmiła swoim mlekiem, zwierzę schroniło się u świętego, a on sam został trafiony strzałą zamiast niej. Król, który dowiedział się o tym zdarzeniu, darował pustelnikowi ziemię na założenie klasztoru.

Tablice pamięci i historia lokalna

W kościele znajdują się tablice upamiętniające różne grupy ofiar XX wieku. Jedna z nich poświęcona jest Jerzemu Domańskiemu, dyrektorowi wyszkowskiej huty szkła, żołnierzowi Armii Krajowej i więźniowi obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, który zginął w 1945 roku.

Inne tablice honorują żołnierzy Wojska Polskiego – synów ziemi wyszkowskiej poległych w II wojnie światowej, ofiary nazistowskich obozów zagłady i sowieckich łagrów. Jest też tablica upamiętniająca parafian poległych w walce z bolszewikami w 1920 roku oraz Polaków zamordowanych i torturowanych na Syberii. Kolejna poświęcona jest kapłanom Puszczy Białej w 150. rocznicę powstania styczniowego.

Dla kogo to miejsce

Sanktuarium to przede wszystkim miejsce kultu religijnego, więc warto pamiętać o odpowiednim zachowaniu. Będzie interesujące dla miłośników architektury sakralnej, historii regionalnej i sztuki sakralnej. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z opowieściami o burzliwej historii miasta i regionu.

Osoby zainteresowane historią XX wieku znajdą tu namacalny dowód na to, jak wojny dotknęły małe mazowieckie miasta. Ślady po granatach, powojenna odbudowa, tablice pamięci – wszystko to składa się na wielowarstwową opowieść o miejscu, które przetrwało najgorsze.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Kościół znajduje się przy ulicy Białostockiej 12 w Wyszkowie. Jest czynny codziennie, ale pamiętaj, że to miejsce kultu – najlepiej zwiedzać poza godzinami mszy świętych. Wstęp do kościoła jest bezpłatny. Kontakt z parafią możliwy pod numerem telefonu 29 742 32 13 lub mailowo: [email protected].

Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 30-45 minut, chyba że ktoś interesuje się szczegółami – wtedy można zostać dłużej i dokładnie przyjrzeć się polichromii, ołtarzom i zabytkowemu plafonowi w kaplicy Matki Bożej.

Wyszków leży około 50 km na północny wschód od Warszawy, więc dojazd samochodem zajmuje około godziny. Można dojechać drogą krajową nr 8 w kierunku Białegostoku. W mieście jest parking, a kościół znajduje się w centrum, więc łatwo go znaleźć.

Jeśli ktoś przyjeżdża komunikacją publiczną, z Warszawy kursują autobusy PKS oraz pociągi do Wyszkowa. Dworzec kolejowy i autobusowy znajdują się w niedużej odległości od centrum miasta – do kościoła można dojść pieszo w kilkanaście minut.

Do lat 20. XIX wieku w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła znajdował się cmentarz parafialny. Dziś po nim nie ma już śladu, ale warto pamiętać, że przez wieki to miejsce było centrum życia religijnego i społecznego miasta.

Warto połączyć wizytę w sanktuarium z przechadzką po Wyszkowie – miasto ma kilka innych ciekawych zabytków, w tym pozostałości po dawnym browarze przy ulicy Świętojańskiej. Można też wybrać się nad Bug, który płynie nieopodal.